Đẩy mạnh tuyên truyền không chỉ giúp người dân hiểu luật, tuân thủ luật, mà còn góp phần thay đổi tập quán lạc hậu, nâng cao chất lượng cuộc sống, xây dựng gia đình tiến bộ, hạnh phúc và xã hội phát triển bền vững.
Tình huống 6: “Cưới sớm để được chia đất”
1. Diễn biến: Tại xã vùng cao N, Nhà nước đang triển khai chương trình hỗ trợ nhà ở và đất sản xuất cho các hộ nghèo chưa có nhà và thiếu đất sản xuất. Do thông tin lan truyền không chính xác trong thôn, xuất hiện tin đồn rằng: “Cứ cho con trai cưới vợ rồi tách hộ, sẽ dễ được xét hỗ trợ làm nhà mới và chia thêm đất”. Nghe theo lời đồn, gia đình ông M bàn bạc và quyết định ép con trai là L, 16 tuổi cưới gấp cháu P, 15 tuổi, để kịp “chạy” hồ sơ tách hộ trong tháng 10. Dù hai cháu đều đang đi học, ông M yêu cầu nghỉ học để chuẩn bị cưới. Khi lên UBND xã làm thủ tục đăng ký kết hôn, cán bộ tư pháp–hộ tịch kiểm tra và từ chối tiếp nhận, đồng thời giải thích rõ: nam phải đủ 20 tuổi, nữ đủ 18 tuổi mới được kết hôn; kết hôn khi chưa đủ tuổi là tảo hôn, bị pháp luật nghiêm cấm. Gia đình ông M bức xúc, cho rằng “xã cố tình gây khó để dân không được hỗ trợ”. UBND xã tiếp tục phân tích rằng: chương trình hỗ trợ không hề yêu cầu tách hộ do cưới sớm, và nếu phát hiện tách hộ giả tạo để trục lợi chính sách thì hồ sơ sẽ bị loại. Sau quá trình vận động, ông M hiểu ra việc làm của mình là sai, đồng ý hoãn cưới và cho hai cháu quay lại trường.
2. Câu hỏi: Trong trường hợp trên, hộ gia đình ông M yêu cầu cháu L cưới sớm khi chưa đủ tuổi kết hôn để làm căn cứ xin hỗ trợ làm nhà mới, đất sản xuất là đúng hay sai?
3. Trả lời: Trong trường hợp trên, hộ gia đình ông M yêu cầu cháu L cưới sơm khi chưa đủ tuổi kết hôn để làm căn cứ xin hỗ trợ làm nhà mới, đất sản xuất là sai (đây là hành vi lợi dụng chính sách và tảo hôn vi phạm điều 8, Luật Hôn nhân và Gia đình).
Tình huống 7: “Ép buộc mang thai để được cưới vợ
1. Diễn biến: Em Hoàng Thị L, 16 tuổi, đang học lớp 10. L quen Hoàng Văn T, 18 tuổi, người cùng thôn, làm phụ hồ sau khi nghỉ học sớm. Hai người yêu nhau được gần 8 tháng. T rất thương L và có phần lo lắng, muốn sớm ổn định tình cảm. Khi biết pháp luật quy định nữ phải đủ 18 tuổi mới được kết hôn, T tỏ ra sốt ruột, thường nói với L: “Đợi lâu anh sợ em đổi ý. Mình có con rồi cưới luôn cho chắc.” L kiên quyết không đồng ý. Em muốn tiếp tục đi học, chưa sẵn sàng làm mẹ và sợ vi phạm pháp luật. Nhiều lần L giải thích nhưng T vẫn bức xúc, cho rằng “ở bản cưới tảo hôn nhiều, có ai phạt đâu”. Trong một lần tranh cãi, T trách L “không thương mình thật lòng”. L bật khóc, áp lực ngày càng lớn, tâm lý bất ổn, việc học sa sút. Bạn bè và người lớn trong thôn bắt đầu xì xào khiến L càng hoang mang. Khi mẹ L biết chuyện, bà lo lắng sang nhà T trao đổi. Hai gia đình trong lúc lúng túng đã có lúc nghiêng về suy nghĩ “có yêu thì cho cưới”, nhưng vẫn sợ vi phạm tảo hôn. Từ đó, T càng tìm cách thúc ép, thậm chí dọa sẽ bỏ đi nơi khác nếu L không chịu “để có con cho cưới”. Sự việc lan trong thôn, khiến Bí thư Chi đoàn Thanh niên thôn chú ý. Nhận thấy mâu thuẫn ngày càng căng thẳng, Chi đoàn đã cử hai đoàn viên nòng cốt – là người trẻ, gần gũi với T – đến trò chuyện, vận động. Tuy nhiên, T vẫn cố chấp và cho rằng “tình yêu của mình không ai hiểu”. Thấy tình hình không ổn, Chi đoàn báo cáo lên Ban công tác Mặt trận thôn. Xã cử cán bộ tư pháp – hộ tịch và đại diện Hội Phụ nữ xuống gặp trực tiếp hai gia đình và T – L. Tại buổi làm việc, cán bộ xã phân tích rõ:- L chưa đủ điều kiện kết hôn; tổ chức cưới khi chưa đủ tuổi là tảo hôn.- Mang thai để được cưới là nguy hiểm, ảnh hưởng sức khỏe và tương lai của L.- Việc T gây áp lực để cưới thể hiện dấu hiệu ép buộc kết hôn, pháp luật nghiêm cấm.- Gia đình phải bảo vệ quyền trẻ em của L, giúp em tiếp tục học tập và phát triển. Dưới sự vận động quyết liệt của Đoàn Thanh niên thôn, lời khuyên của cán bộ xã và sự can thiệp của bố mẹ hai bên, T dần nhận ra sự nóng nảy của mình. T đồng ý dừng việc gây áp lực cho L, tập trung làm việc, chờ đến khi L đủ tuổi.
2. Câu hỏi: Hoàng Văn T yêu cầu Hoàng Thị L phải mang thai để được cưới khi L mới 16 tuổi có phải là hành vi vi phạm pháp luật về tảo hôn và ép buộc kết hôn hay không?
3. Trả lời: Hành vi thúc ép hoặc gây áp lực để người chưa đủ tuổi mang thai nhằm tổ chức cưới là vi phạm quy định về tảo hôn và có dấu hiệu ép buộc kết hôn. Vi phạm quy định tại điểm b, khoản 2, điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình.
Tình huống 8: “Tảo hôn do hoàn cảnh khó khăn
1. Diễn biến: Gia đình em Nông Thị M, 15 tuổi, sống tại thôn đặc biệt khó khăn của xã X. Nhà M thuộc diện hộ nghèo, bố mất sớm, mẹ bị bệnh dạ dày lâu năm, sức khỏe yếu, thu nhập bấp bênh. M là chị cả, phải chăm thêm hai em nhỏ. Việc học hành của M dang dở khi em nghỉ học giữa chừng lớp 9 để phụ giúp gia đình. Trong thôn có anh Lý Văn P, 20 tuổi, gia đình khá giả hơn. P để ý M từ lâu và thường giúp đỡ gia đình M trong những lúc khó khăn. Khi biết mẹ M bị bệnh, gia đình P mang gạo, thuốc và ít tiền sang hỗ trợ. Từ đó, hai gia đình trở nên thân hơn; một ngày, mẹ P sang nhà M đặt vấn đề: “Nếu cho cháu M về làm dâu, nhà tôi sẽ lo đỡ cho, để cháu đỡ khổ. Nhà tôi cũng chuẩn bị sính lễ đầy đủ để hỗ trợ gia đình…”. Mẹ M ban đầu ngập ngừng, nhưng vì túng quẫn, nhìn khoản sính lễ mà gia đình P đề cập, bà bắt đầu xuôi theo, nghĩ rằng: “Con gái sớm muộn cũng phải đi lấy chồng, giờ có chỗ tốt, lại giúp gia đình lúc khổ, thôi thì cũng đỡ gánh nặng.” M thì hoàntoàn chưa sẵn sàng. Em sợ lấy chồng, sợ bị gọi là “bỏ học để lấy chồng”, nhưng không dám nói vì thương mẹ đang bệnh nặng. Mâu thuẫn tâm lý khiến em mất ngủ, hay khóc. Một số bà con trong thôn cũng khuyên: “Nhà nghèo mà có người đến hỏi, lại đặt sính lễ tử tế như vậy thì nên gả đi cho sớm.” Gia đình P dự định làm lễ ăn hỏi trong tháng tới và “cưới đơn giản theo phong tục” để khỏi bị chính quyền chú ý. Khi Ban công tác Mặt trận thôn nghe tin về lễ đặt sính lễ, Trưởng thôn cùng Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và cán bộ tư pháp – hộ tịch xã đã xuống nhà trao đổi với cả hai bên. Tại buổi làm việc, cán bộ xã giải thích rõ:- M mới 15 tuổi → chưa đủ tuổi kết hôn.- Việc nhận sính lễ và tổ chức cưới là tảo hôn, bị pháp luật nghiêm cấm.- Việc dùng sính lễ để “giảm gánh nặng kinh tế” là không đúng, dễ đẩy trẻ vị thành niên vào hôn nhân sớm, ảnh hưởng sức khỏe và tương lai.- Chính quyền sẽ hỗ trợ hồ sơ để mẹ M được hưởng chế độ khám chữa bệnh và đề nghị hỗ trợ nhà nghèo; Chi hội Phụ nữ sẽ vận động giúp sửa nhà, hỗ trợ thực phẩm.- M có thể được giới thiệu học nghề miễn phí hoặc quay lại học nếu có nguyện vọng. Nghe phân tích, mẹ M xúc động, bật khóc vì nghĩ mình đã “bán rẻ tương lai của con”. Gia đình P cũng nhận ra việc đặt sính lễ lúc này là chưa phù hợp và chính họ cũng có thể bị xử phạt nếu tổ chức tảo hôn. Hai gia đình cùng thống nhất: Chưa tổ chức cưới, tạo điều kiện để M được tiếp tục học hoặc học nghề; sẽ chờ đến khi M đủ tuổi nếu M còn tình cảm.
2. Câu hỏi: Việc gia đình Nông Thị M nhận sính lễ và đồng ý gả M khi M mới 15 tuổi có phải là hành vi tảo hôn bị pháp luật nghiêm cấm hay không?
3. Trả lời: Việc gia đình Nông Thị M nhận sính lễ và đồng ý gả M khi M mới 15 tuổi là hành vi tảo hôn bị pháp luật nghiêm cấm tại điều 8, Luật Hôn nhân và Gia đình.
Tình huống 9: Tảo hôn do hẹn ước từ nhỏ (hứa hôn)
1. Diễn biến: Tại thôn K, xã Y, có hai gia đình người dân tộc thiểu số là gia đình ông Hoàng Văn Ch và gia đình ông Nông Văn T vốn là bạn thân từ thủa nhỏ cùng làm chung hợp tác xã. Năm đó, khi ông Ch có con trai đầu lòng là Hoàng Văn B, còn ông T sinh con gái tên Nông Thị D, hai ông đã hẹn ước: “Sau này thằng B với cái D lớn lên sẽ nên duyên vợ chồng, hai nhà thành thông gia.”. Câu chuyện chỉ là lời đùa trong lúc vui, nhưng theo năm tháng, lời hứa ấy được cả gia đình ghi nhớ như một tập tục quen thuộc. Mỗi dịp lễ tết, hai gia đình luôn trêu: “Con dâu tương lai đấy nhé!”, “Thằng B phải chăm học để lo cho cái D!”. Thời gian trôi qua, B lên 18 tuổi, còn D mới 15 tuổi, đang học lớp 8. D càng lớn càng xinh, ngoan và học giỏi. B thỉnh thoảng nhắn tin quan tâm, nhưng D chỉ coi như anh trai trong xóm. Đầu năm, gia đình ông Ch đề cập chuyện thực hiện lời hứa hôn. Họ cho rằng hai đứa “đã lớn”, “quen biết từ nhỏ”, “lấy nhau cho chắc thân tình”. Dù B cũng thích D, nhưng D lại chưa muốn kết hôn, muốn tiếp tục đi học. Tuy nhiên, em không dám nói vì sợ phụ lòng bố mẹ và sợ bị mang tiếng “bội ước”. Một buổi tối, thấy bố mẹ bàn chuyện hứa hôn ngày càng nghiêm túc, D đã chia sẻ với bạn thân. Người bạn động viên D tâm sự với cô giáo chủ nhiệm. Sau khi nghe chuyện, cô giáo lo ngại nguy cơ tảo hôn nên thông báo với Đoàn Thanh niên thôn. Trong khi đó, gia đình ông Ch chuẩn bị đem mâm trầu cau và sính lễ tượng trưng sang nhà gái để “chốt lời hứa”. Ông T, dù biết con gái còn nhỏ, nhưng vì nể nang lời hẹn cũ và ngại mất thể diện nên miễn cưỡng đồng ý. Trước ngày hai gia đình thực hiện lễ hứa hôn, cán bộ tư pháp – hộ tịch xã, cùng Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên thôn phát hiện, đã nhanh chóng xuống nhà hai bên để vận động.Tại buổi làm việc, cán bộ xã phân tích rõ:- D mới 15 tuổi, hoàn toàn không đủ điều kiện kết hôn.- “Hứa hôn”, “đính ước từ nhỏ” để sau này ép buộc kết hônlà hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.- Quyền quyết định hôn nhân thuộc về cá nhân, không thể dựa vào lời hẹn của người lớn.- Việc gây sức ép cho D có thể dẫn đến hệ lụy tâm lý và ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc học. Tại buổi làm việc, D khẳng định mình không muốn lấy chồng, muốn đi học tiếp. B cũng nhận ra D chưa sẵn sàng và bản thân mình đang vô tình làm D áp lực. Hai gia đình đã nhận thức được lời hứa xưa chỉ nên xem là chuyện vui, không thể ràng buộc cuộc đời con trẻ và thống nhất: Hủy bỏ lễ hứa hôn, để D tiếp tục đi học, không ép buộc kết hôn khi D chưa đủ tuổi và chưa tự nguyện.
2. Câu hỏi: Việc gia đình ép D thực hiện lời hứa hôn từ nhỏ khi D mới 15 tuổi có phải là hành vi tảo hôn và vi phạm pháp luật về kết hôn chưa đủ tuổi hay không?
3. Trả lời: Việc gia đình ép D thực hiện lời hứa hôn từ nhỏ khi D mới 15 tuổi là hành vi tảo hôn; vi phạm điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình.
Tình huống 10: Hôn nhân cận huyết nhằm giữ đất, giữ tài sản
1. Diễn biến: Tại thôn P, xã Q, gia đình ông Lý Văn H và ông Lý Văn K đều là những hộ nông dân có truyền thống lâu đời, sở hữu một mảnh đất lớn hiếm hoi ở vùng trung du. Trong dòng họ, đất này được xem là “tài sản quý, phải giữ trong họ”. Ông H có con trai duy nhất là Lý Văn T, 22 tuổi, còn ông K có con gái duy nhất là Lý Thị D, 20 tuổi. Hai gia đình vốn là họ hàng gần (cùng chung ông nội), thuộc mức anh em họ thứ hai, tức là quan hệ cận huyết 3 đời. Do lo ngại đất đai “tán ra ngoài họ”, hai gia đình bàn tính để T và D kết hôn, nhằm giữ đất trong nội tộc. Họ lý giải: “Hai đứa lấy nhau, đất sẽ không ra ngoài họ, gia đình mình yên tâm, dòng họ vững bền.” Ban đầu, T và D chưa có ý định lấy nhau. D còn muốn học nghề, T đang làm phụ hồ. Tuy nhiên, cha mẹ hai nhà liên tụccả hai áp lực. Một số người lớn trong họ còn chuẩn bị sính lễ và bàn chuyện cưới hỏi để “lập tức thực hiện”. Khi nắm bắt được thông tin này; công chức Tư pháp – hộ tịch xã và Đoàn Thanh niên thôn đã đến gia đình T và D để vận đồng đối với cả hai gia đình. Tại buổi vận động:- Cán bộ xã giải thích rằng T và D thuộc phạm vi cấm kết hôn theo Luật Hôn nhân và Gia đình vì là hôn nhân cận huyết 3 đời, việc cưới sẽ bị xử lý theo pháp luật.- Hôn nhân nhằm giữ đất, tài sản không phải lý do hợp pháp để vượt quy định về hôn nhân cận huyết.- Việc ép buộc hoặc tạo áp lực cho con cái kết hôn khi họ chưa tự nguyện là xâm phạm quyền cá nhân.- Nhà nước có các chính sách đảm bảo quyền thừa kế, quản lý đất đai mà không cần dùng hôn nhân cận huyết để “giữ đất”. Sau khi được phân tích, hai gia đình đã hiểu và đồng ý hủy kế hoạch cưới, đồng thời xã tư vấn về phân chia đất đai hợp pháp và vận động để T và D tiếp tục phát triển sự nghiệp cá nhân.
2. Câu hỏi: Việc hai gia đình ép T và D kết hôn vì muốn giữ đất và tài sản trong dòng họ, khi cả hai là họ hàng cận huyết 3 đời, có phải là hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân hay không?
3. Trả lời: Đúng. Vì đây là hôn nhân trong phạm vi ba đời. Vi phạm điểm d, khoản 2, điều 5, Luật Hôn nhân và gia đình.
